Κυριακή, 14 Ιουλίου 2013

Εισαγωγή στη Βυζαντινή ιστορία



1. Οι διάδοχοι του Ιουστινιανού και η κρίση της Αυτοκρατορίας (565-610)


Εξωτερικά προβλήματα
Α. 6ος κεξ. συνεχείς επιδρομές βαρβαρικών φύλων (Αβάρων, Σλάβων, Λογγοβάρδων)· τέλη 6ου – αρχές 7ου: Μόνιμες εγκαταστάσεις σλαβικών φύλων στη Βαλκανική και στον ελλαδικό χώρο, που προκαλούν προσωρινή αλλοίωση της σύνθεσης του πληθυσμού·
Β. 568 οι Λομβαρδοί κατακτούν μεγάλο μέρος της Ιταλίας –πλήγμα για την Αυτοκρατορία.
Γ. Μαυρίκιος: ίδρυση εξαρχάτων Ραβένας & Καρχηδόνας (πρότυπα θεμάτων)

Εσωτερικές εντάσεις κατά τη βασιλεία του Φωκά
- πολιτικές, κοινωνικές, θρησκευτικές έριδες (διωγμοί Μονοφυσιτών κι Εβραίων)
- δυσαρέσκεια στο στράτευμα

Εξωτερικοί Εχθροί1
Βυζαντινή Αυτοκρατορία 565 μ.Χ.
Νέοι εχθροί εμφανίστηκαν στο ιστορικό προσκήνιο μετά τον 6ο αιώνα και διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο, καθώς επηρέασαν την τύχη της βυζαντινής αυτοκρατορίας. Πρόκειται για τους Αβάρους και τους Σλάβους, η παρουσία των οποίων μεταβλήθηκε από παροδική σε μόνιμη και ταυτόχρονα οι επιθέσεις τους μέσα στην αυτοκρατορία, ακόμη και μέχρι την ίδια την Πρωτεύουσα, αποτελούν δηλωτικά στοιχεία του βαθμού επικινδυνότητας που είχαν για το Βυζάντιο.


Οι Άβαροι
Οι 'Αβαροι ήταν λαός ασιατικός. Ήταν καλά οργανωμένοι κάτω από έναν αρχηγό, το χαγάνο, και διέθεταν σημαντική στρατιωτική πείρα καθώς ήταν λαός πολεμικός. Όταν στα μέσα του 6ου  αιώνα νικήθηκαν από τουρκικά φύλα, στράφηκαν και μετακινήθηκαν δυτικά και βόρεια της Μαύρης Θάλασσας. Όταν έφτασαν βόρεια του Δούναβη, εκμεταλλεύτηκαν τις αντιθέσεις των γερμανικών φύλων της περιοχής. Παρέχοντας τη βοήθειά τους στους Λογγοβάρδους εγκαταστάθηκαν στην περιοχή ιδρύοντας ισχυρό κράτος. Παράλληλα, οι Λογγοβάρδοι κάτω από την πίεση των Αβάρων μετακινήθηκαν στην Ιταλία. Έτσι οι Άβαροι άρχισαν να αποτελούν νέο κίνδυνο για τα βόρεια σύνορα του Βυζαντίου, καθώς ξεκίνησαν επιδρομές και λεηλασίες στο εσωτερικό της αυτοκρατορίας, παρασύροντας μαζί τους και σλαβικά φύλα που βρίσκονταν στην περιοχή. Αρχή των αβαροσλαβικών επιδρομών πρέπει να θεωρηθεί η κατάληψη του Σιρμίου (στη νοτιοδυτική βαλκανική) το 582.

Οι Σλάβοι
Οι Σλάβοι ανήκαν στην ινδοευρωπαϊκή ομάδα των λαών. Η κοιτίδα τους ήταν στην ανατολική Ευρώπη και κάποιες ομάδες σιγά σιγά μετακινήθηκαν νοτιότερα στην περιοχή βόρεια του Δούναβη. Επρόκειτο για φύλα που δε διέθεταν ιδιαίτερη πολιτική και κοινωνική συγκρότηση και είχαν πρωτόγονο τρόπο ζωής. Ζούσαν σε μικρές ομάδες και κάθε ομάδα είχε έναν αρχηγό με περιορισμενη εξουσία. Οι πηγές από τον 6ο αιώνα χρησιμοποιούν διάφορα ονόματα όπως Σκλαυηνοί, Σλαυινοί, Σκλαβίνοι, Σκλάβοι και αργότερα Σθλάβοι, Σθλαβηνοί, Σθλαβίνοι. Την εποχή του Ιουστινιανού A΄ (527-565) εκτελούσαν άτακτες επιδρομές. Αργότερα, όταν παρακινήθηκαν από τους Αβάρους, άρχισαν όχι μόνο να οργανώνονται αλλά και να κατασκευάζουν πλοία. Εκτελούσαν οργανωμένες επιδρομές μαζί με τους Αβάρους στις βόρειες περιοχές της αυτοκρατορίας αλλά και νοτιότερα.


Απάντηση στην ερώτηση του σχολικού εγχειριδίου:

Στοιχεία που αντλούμε
από πηγές και αφήγηση

Ανάπτυξη


Λόγοι επιτυχιών Σλάβων:
(α) συνεργασία με Αβάρους
(β) καλύτερη πολεμική τακτική
(γ) αδυναμία του βυζαντινού στρατού να τους αντιμετωπίσει

Τρόποι αντιμετώπισης:
(α) διπλωματικές αποστολές
(β) πόλεμοι
Οι Σλάβοι ήταν ένα βαρβαρικό φύλο που ταλαιπώρησε με επιδρομές τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία καθ΄ όλη τη διάρκεια του 6ου αι. Οι επιδρομές τους είχαν επιτυχία, γιατί οι Σλάβοι επέδραμαν μαζί με τους Αβάρους, κι έτσι σχημάτιζαν μια ισχυρή επιθετική δύναμη, και γιατί σταδιακά απέκτησαν αποτελεσματικότερη πολεμική τακτική, όπως μας πληροφορεί το παράθεμα του Ιωάννη Εφέσου («έμαθαν ακόμη να πολεμούν καλύτερα…»). Κάτι ακόμη που οπωσδήποτε βοήθησε τους Σλάβους ήταν και η ανικανότητα του βυζαντινού στρατού να τους αντιμετωπίσει (Ιωάννης Εφέσου: «… όπου κλείνουν, χωρίς φόβο, τέσσερα χρόνια …», Μ. Προτήκτωρ «ο Τιβέριος δεν είχε αξιόμαχη δύναμη…στην Ανατολή»).
      Το Βυζάντιο προσπάθησε να αντιμετωπίσει τις επιδρομές αυτές είτε με πολέμους είτε με διπλωματικές αποστολές (Μ. Προτήκτωρ «… έστειλε πρεσβεία στον ηγεμόνα των Αβάρων Βαϊανό»).


Εσωτερικά
Βαλκανική
Ανατολή
565
Ιουστίνος

578
568 αρχίζουν εισβολές Λογγοβάρδων στην Ιταλία· κατακτούν μεγάλο μερος της Ιταλίας –πλήγμα για την Αυτοκρατορία ® Μαυρίκιος: ίδρυση εξαρχάτων Ραβένας & Καρχηδόνας (πρότυπα θεμάτων)

572 Δεν πληρώνει τον πέρση βασιλιά –ξαναρχίζει ο πόλεμος
578
Τιβέριος
582


Συνεχίζεται ο πόλεμος με τους Πέρσες
582


Μαυρίκιος


602
- Ίδρυση εξαρχάτων Ραβένας & Καρχηδόνας (πρότυπα θεμάτων)· 
- Αναχαίτιση σλαβικών επιδρομών.
- Κοινωνικές και θρησκευτικές αντιθέσεις οδηγούν σε επανασταση του στρατεύματος και ανατροπή και δολοφονία του Μαυρικίου
Αβαροσλαβικές επιδρομες 582 κατάληψη Σιρμίου
582, 584 επιδρομες στη Θεσσαλονίκη
Τέλη 6ου: μόνιμη εγκατάσταση Σλάβων στη Βαλκανική    



591 ειρήνη με Χοσρόη Β΄- παραχώρηση τμήματος Αρμενίας από Πέρσες
602
Φωκάς

610
Μαζικές εκτελέσεις, τρομοκρατική διακυβέρνηση
Φιλοπαπική πολιτική, 607 αναγνωρίζει το πρωτείο της παπικής Εκκλησίας, γιατί ο Πάπας στηρίζει το καθεστώς του

Οι Βησιγότθοι ολοκληρώνουν την κατάκτηση της Ισπανίας;

605 περσική εισβολή[1] - κατάληψη Καισάρειας

Εμφύλιος πόλεμος και αναρχία στο Βυζάντιο[2]

Στη διάρκεια της περιόδου που ακολούθησε τη βασιλεία του ευσεβούς Μαυρικίου ο διάβολος προκάλεσε αναρίθμητες αναταραχές σε κάθε πόλη, ψυχραίνοντας την αγάπη και σπέρνοντας το μίσος σ’ όλη την Ανατολή: στην Κιλικία και στην επαρχία της Ασίας (Δυτική Μικρά Ασία) και στην Παλαιστίνη και σ’ όλες αυτές τις περιοχές, ως την ίδια τη Βασιλεύουσα, έτσι που όχι μόνο δεν έφτανε στους δήμους να μεθούν με το αίμα των ομοφύλων τους που έσφαζαν στη μέση της αγοράς, αλλά εισέβαλλαν και στα σπίτια των αντιπάλων τους κι έσφαζαν με τρόπο ελεεινό ή εξακόντιζαν στο έδαφος από τα ψηλότερα δώματα όσους βρίσκονταν εκεί: γυναίκες, παιδιά, γέροντες κατάκοιτους νέους και γενικά όσους δεν μπορούσαν από σωματική αδυναμία να γλιτώσουν από την απαίσια σφαγή· και λεηλατούσαν σαν βάρβαροι τους συντρόφους και τους γνωστούς και τους συγγενείς τους και, το χειρότερο απ’ όλα, πυρπολούσαν και τα σπίτια τους ακόμη…
Θαύματα του Αγίου Δημητρίου



1 Το υλικό αντλήθηκε από την ιστοσελίδα του Ιδρύματος Μείζονος Ελληνισμού.





2. Η βασιλεία του Ηρακλείου (610-641). Αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις.



1. Η κατάσταση του κράτους όταν ανέλαβε ο Ηράκλειος1



Η αυτοκρατορία είχε μεταβληθεί σε ερείπια, όταν ανέλαβε τη διακυβέρνησή της ο Ηράκλειος (610-641), ένας από τους μεγαλύτερους ηγεμόνες του Βυζαντίου. Η χώρα βρισκόταν σε άθλια οικονομική κατάσταση και ο παλαιωμένος διοικητικός μηχανισμός είχε αχρηστευθεί. Η στρατιωτική οργάνωση, που στηριζόταν στους μισθοφόρους, δεν απέδιδε, αφού δεν υπήρχαν χρήματα, ενώ είχαν εξαντληθεί και οι παλαιές εστίες τροφοδοτούσαν το στράτευμα με έμψυχο υλικό. Οι κεντρικές επαρχίες του κράτους είχαν κυριευθεί από τους εχθρούς. Άβαροι και Σλάβοι είχαν εγκατασταθεί στη Βαλκανική χερσόνησο, ενώ οι Πέρσες βρίσκονταν στην καρδιά της Μ. Ασίας. Μόνο μια εσωτερική αναγέννηση θα μπορούσε να σώσει την αυτοκρατορία από την καταστροφή.



2. Τα δεδομένα στη Βαλκανική στις αρχές του 7ου αι.



Ολόκληρη η περιοχή των Βαλκανίων έγινε θέατρο σοβαρών φυλετικών ζυμώσεων, αφού μάλιστα συνεχιζόταν ακόμη η εισροή των Σλάβων. Η χερσόνησος ολόκληρη ως το νοτιότερο άκρο της πλημμύρισε από Σλάβους. Αυτό βέβαια δε σημαίνει ότι εκσλαβίσθηκε πλήρως και οριστικά ο ελληνικός χώρος. Όμως ακόμη και η Πελοπόννησος βρέθηκε κάτω από σλαβική κατοχή περισσότερο από δύο αιώνες. Ωστόσο, η βυζαντινή εξουσία κατόρθωσε σιγά – σιγά να επιβληθεί πάλι στην Ελλάδα και στις λοιπές παράκτιες περιοχές, οι οποίες έτσι διαφύλαξαν ή ανέκτησαν τον ελληνικό τους χαρακτήρα.



3. Η συμβολή του Ηράκλειου



Οι στρατιωτικές νίκες του Ηράκλειου ήταν οπωσδήποτε λαμπρές, το μεγαλείο όμως και η αξία του έργου του δεν οφείλονται στις εξωτερικές επιτυχίες του. Οι κατακτήσεις του στην Ανατολή χάθηκαν, όταν ύστερα από μερικά χρόνια ήρθε η αραβική κατοχή. Αυτό που έμεινε ήταν η νέα οργάνωση του στρατού και της διοικήσεως. Πάνω σε αυτή στηρίχθηκε η δύναμη των Βυζαντινών στους επόμενους αιώνες, και μόνον όταν αυτή εξασθένησε, άρχισε και η πτώση της βυζαντινής πολιτείας.
Το σύστημα των θεμάτων που θεμελίωσε ο Ηράκλειος αποτέλεσε τη σπονδυλική στήλη του μεσαιωνικού βυζαντινού κράτους. Η εποχή του
Θεματική διαίρεση στη Μ. Ασία το 950 μ.Χ.


Ηράκλειου αποτελεί ορόσημο για την ανατολική αυτοκρατορία όχι μόνο στον πολιτικό αλλά και στον πολιτιστικό χώρο. Τελειώνει η ρωμαϊκή και εγκαινιάζεται η βυζαντινή εποχή στην κυριολεκτική της σημασία. Η έμφαση του ελληνικού στοιχείου και η μεγάλη επιρροή της Εκκλησίας σε όλους τους τομείς της δημόσιας ζωής δίνουν στην αυτοκρατορία μια νέα όψη.





4. Ο στρατός καλεί τον Ηράκλειο στο θρόνο

Τούτῳ τῷ ἔτει ὁ Πρίσκος μὴ ὑποφέρων ὁρᾷν τούς τε ἀδίκους φόνους καὶ τὰ κακὰ τὰ ὑπὸ Φωκᾶ γινόμενα ἔγραψε πρὸς Ἡράκλειον, τὸν πατρίκιον καὶ στρατηγὸν Ἀφρικῆς, ὥστε ἀποστεῖλαι Ἡράκλειον, τὸν υἱὸν αὐτοῦ, καὶ Νικήταν, τὸν υἱὸν Γρηγορᾶ τοῦ πατρικίου καὶ ὑποστρατήγου αὐτοῦ, ὅπως ἔλθωσι κατὰ τοῦ τυράννου Φωκᾶ· ἤκουε γὰρ μελετωμένην ἐν τῇ Ἀφρικῇ κατὰ Φωκᾶ ἀνταρσίαν· […] ἀπέκτεινε δὲ Φωκᾶς πᾶσαν τὴν συγγένειαν Μαυρικίου καὶ Κομεντίολον, τὸν στρατηγὸν τῆς Θρᾴκης, καὶ ἄλλους πολλοὺς ἀνηλεῶς. […] οἱ δὲ Πέρσαι ἐξῆλθον σὺν τῷ Καρδαρίγᾳ καὶ παρέλαβον τὴν Ἀρμενίαν καὶ τὴν Καππαδοκίαν, καὶ πολεμήσαντες ἔτρεψαν τὰ τῶν Ῥωμαίων στρατεύματα· καὶ παρέλαβον τὴν Γαλατίαν καὶ τὴν Παφλαγονίαν· καὶ ἦλθον μέχρι Χαλκηδόνος λυμαινόμενοι ἀφειδῶς πᾶσαν ἡλικίαν. καὶ οἱ μὲν Πέρσαι ἔξω τῆς πόλεως ἐτυράννουν Ῥωμαίους· Φωκᾶς δὲ ἔνδον τὰ χείρονα αὐτοῖς ἐποίει φονεύων καὶ αἰχμαλωτίζων.

Θεοφάνης, Χρονογραφία 295-6



2η διδακτική
ενότητα
2. Η βασιλεία του Ηρακλείου (610-641). Αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις

Βασικά σημεία
Ανάπτυξη
1. Σοβαροί εξωτερικοί κίνδυνοι στις αρχές του 7ου αι.
- Αβαροσλαβικές επιδρομές: καταστροφή ακμαίων πόλεων, εξόντωση πληθυσμού κυρίως στο ύπαιθρο
- 7ος Μόνιμη εγκατάσταση σλαβικών φύλων στον ελλαδικό χώρο (σκλαβηνίες) προκαλεί μεγάλη αναστάτωση και κατάρρευση της διοίκησης· σταδιακή αποκατάσταση της βυζαντινής διοίκησης στον ελλαδικό χώρο από τα τέλη του 8ου αι.
2. Εκστρατείες του Ηράκλειου

- περσική επίθεση  (611-619)·  σε Συρία (613),  Παλαιστίνη (614, κατάκτηση Αγίων Τόπων), Αίγυπτο (619)·
- 622-626 εκστρατεία Ηρακλείου κατά των Περσών (θρησκευτικός χαρακτήρας)
- 626 Αβαροπερσική πολιορκία Κωνσταντινούπολης
- 627-630 εκστρατεία Ηρακλείου που καταλήγει σε συντριβή των Περσών στη Νινευί (ανάκτηση του Τίμιου Σταυρού)

3. Μεταρρυθμίσεις
- Διοικητική αναδιοργάνωση: i. Θέματα (αρχικά ιδρύθηκαν θέματα μόνο στη Μ. Ασία. Γιατί;)
                                               ii. στρατιωτόπια· συνέπειες: ενίσχυση μικρομεσαίας τάξης καλλιεργητών, ισχυρή
                                                    τάξη ελεύθερων αγροτών, αποτελεσματικότερη άμυνα των συνόρων.  
- Εθνολογική ομοιογένεια: ελληνικά η επίσημη γλώσσα του Βυζαντινού Κράτους
- Υιοθετείται ο ελληνικός τίτλος βασιλεύς (πιστὸς ἐν Χριστῷ) αντί του λατινικού imperator Romanorum





? Εργασία: Λαμβάνοντας υπόψη τις πρόσθετες πηγές και την ιστορική αφήγηση να αναφέρετε τις κυριότερες μεταρρυθμίσεις του βασιλιά Ηράκλειου στα εσωτερικά του Βυζαντινού Κράτους καθώς και τη σημασία τους.






1 Τα παραθέματα με αρ. 1, 2 και 3 αντλήθηκαν από ο έργο του Georg Ostrogorsky, Ιστορία του Βυζαντινού Κράτους, μετ. Ι. Παναγόπουλος, εκδ. Σ. Βασιλόπουλος, Αθήνα 2001.












3. Η εμφάνιση του Ισλάμ. 4. Οι αραβικές κατακτήσεις και οι συνέπειές τους 



1. Προϊσλαμική κοινωνία
Α. Νότια Αραβία: αγρότες
     Βόρεια Αραβία: νομάδες οργανωμένοι σε φυλές· ληστές (1ο παράθεμα)
2. Ισλαμισμός· βασικές αρχές

Α. Μωάμεθ: ιδρυτής της νέας θρησκείας [622  Μέκκα ® Αιθρίβη (Μεδίνα1), Εγίρα2] š κατακτά τη Μέκκα,
     καταλύει τον πολυθεϊσμό και ιδρύει τη νέα θρησκεία= Ισλαμισμός3. Ενώνει όλους τους Άραβες.
Β. Θεοκρατικό κράτος
Γ. Ιερός πόλεμος (τζιχάντ) [2ο παράθεμα]
3. Αραβικές κατακτήσεις

Α. 1η φάση αραβικών κατακτήσεων: 632-6614 Περσία, Μέση Ανατολή, Αρμενία, Αίγυπτος (1ο παράθεμα: η
     σπουδαιότητα της Αιγύπτου για τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία)
     2η φάση: 661-750 Δυτική Αφρική, Ισπανία
4. Αραβοβυζαντικές συγκρούσεις και πολιορκίες της Κωνσταντινούπολης

Α. 1η πολιορκία της Κωνσταντινούπολης από το Μωαβία 674-678 (Κωνσταντίνος Δ΄)
     2η πολιορκία της Κωνσταντινούπολης από το Μασαλμά και το Σουλεϊμάν 717-718 (Λέων Γ΄)
Β. 821-823 κατάκτηση Κρήτης και απόβαση στη Σικελία
Γ. Τα αποτελέσματα της αραβικής επέκτασης: νέα οικονομικά και πολιτικά δεδομένα στην Ανατολική Μεσόγειο ύστερα από τις αραβικές κατακτήσεις και τις συνεχείς αραβικές επιδρομές.



Ο Μωάμεθ

Ενώ ζούσε ο Μωάμεθ δεν εξουσίασε όλη την Αραβία. Μπορούμε μάλιστα να πούμε γενικά ότι η Αραβία δεν ανεγνώρισε ποτέ έναν αποκλειστικό κύριο όλης της χώρας. Στην πραγματικότητα ο Μωάμεθ κατείχε μια περιοχή που αποτελούσε, ίσως, λιγότερο από ένα τρίτο της χερσονήσου. Η περιοχή αυτή είχε γερά επηρεαστεί από τις νέες ιδέες του Ισλάμ, αλλά το υπόλοιπο τμήμα της Αραβίας παρέμενε κάτω από μια πολιτική και θρησκευτική οργάνωση που διέφερε πολύ λίγο από αυτήν που υπήρχε πριν εμφανισθεί ο Μωάμεθ. Ο Χριστιανισμός επικρατούσε στα νοτιοδυτικά της Χερσονήσου, στην Υεμένη. Οι φυλές της βορειοανατολικής Αραβίας δέχθηκαν, επίσης, τη χριστιανική πίστη, η οποία γρήγορα έγινε η θρησκεία που επικρατούσε στη Μεσοποταμία και στις επαρχίες της Αραβίας, που ήσαν κατά μήκος του ποταμού Ευφράτη. Εν τω μεταξύ παρήκμαζε γρήγορα και σταθερά η επίσημη θρησκεία των Περσών. Έτσι, όταν πέθανε ο Μωάμεθ δεν ήταν ούτε πολιτικός ούτε θρησκευτικός αρχηγός όλης της Αραβίας5.



Πώς αντιμετώπισαν οι Βυζαντινοί και οι Δυτικοί το Ισλάμ;

Αξίζει να σημειωθεί ότι καταρχήν η Βυζαντινή Αυτοκρατορία αντιμετώπισε το Ισλάμ ως ένα είδος Αρειανισμού, τοποθετώντας το στο ίδιο επίπεδο με τις άλλες χριστιανικές αιρέσεις. Η απολογητική και πολεμική φιλολογία του Βυζαντίου επιτίθεται εναντίον του Ισλάμ κατά τον ίδιο τρόπο με τον οποίο επετίθετο εναντίον των Μονοφυσιτών, των Μονοθελητών και των οπαδών των άλλων αιρετικών διδασκαλιών. Έτσι, ο Ιωάννης Δαμασκηνός, μέλος μιας οικογένειας Σαρακηνών, ο οποίος έζησε στην μωαμεθανική αυλή τον όγδοο αιώνα, δεν θεωρούσε το Ισλάμ σαν μια νέα Θρησκεία, αλλά ως ένα είδος αποστασίας από την αληθινή χριστιανική πίστη, ακριβώς όμοιο με τις παλαιότερες αιρέσεις. Οι ιστορικοί του Βυζαντίου, επίσης, έδειξαν πολύ λίγο ενδιαφέρον για την εμφάνιση του Μωάμεθ και της πολιτικής του κινήσεως. Ο πρώτος χρονογράφος που αναφέρεται στην ζωή τού Μωάμεθ, «του αρχηγού των Σαρακηνών και του ψευδοπροφήτου», υπήρξε ο Θεοφάνης, ο οποίος έγραψε στις αρχές του ενάτου αιώνος.

Κατά την αντίληψη της μεσαιωνικής Δυτικής Ευρώπης το Ισλάμ δεν ήταν ιδιαίτερη θρησκεία άλλα μια χριστιανική αίρεση όμοια, στα δόγματα της, με τον Αρειανισμό. Ακόμη και αργότερα, στον Μεσαίωνα, ο Δάντης στην «Θεία Κωμωδία» του, θεωρεί τον Μωάμεθ ως ένα αιρετικό και τον ονομάζει «σπορέα σκανδάλων και σχισμάτων»6.



Τα αίτια των αραβικών κατακτήσεων
1. Ο ιερός πόλεμος (τζιχάντ).
2. Τα κέρδη από τις λεηλασίες.
3. Η δυσαρέσκεια των ανατολικών επαρχιών από την πίεση που ασκούσε το Βυζαντινό Κράτος.
4. Η φυλετική συγγένεια των κατοίκων της Συρίας και της Παλαιστίνης με τους Άραβες.
5. Η εξασθένηση του βυζαντινού στρατεύματος.

1. Το «ὑγρὸν πῦρ»

Α. Στις ναυμαχίες αυτές [του 678] χρησιμοποιήθηκε μάλλον για πρώτη φορά το περίφημο «ὑγρὸν πῦρ» («ἑλληνικὸν πῦρ»), το οποίο προσέφερε στη συνέχεια ανυπολόγιστες υπηρεσίες στους Βυζαντινούς. Το «ὑγρὸν πῦρ» ήταν εκρηκτική ύλη και το εφεύρε ο έλληνας αρχιτέκτονας Καλλίνικος, που μετανάστευσε στο Βυζάντιο από τη Συρία· η κατασκευή ήταν γνωστή μόνο στους Βυζαντινούς. Με την βοήθεια ενός σωλήνα γνωστού ως «σιφώνιον» μπορούσε να εκτοξευθεί σε μεγάλη απόσταση πάνω στα εχθρικά πλοία και προκαλούσε καταστρεπτικές πυρκαγιές.
Georg Ostrogorsky, Ιστορία του Βυζαντινού Κράτους

Β. Αποφασιστικό ρόλο στην αποτυχία των Αράβων έπαιξε και η χρησιμοποίηση από τους Βυζαντινούς του υγρού πυρός, εμπρηστικής ουσίας από θείο, νίτρο και πίσσα η νάφθα, που εφευρέθηκε ή τουλάχιστο τελειοποιήθηκε από τον έλληνα αρχιτέκτονα Καλλίνικο, που καταγόταν από τη Συρία.
Ι. Καραγιαννόπουλος, Ιστορία του Βυζαντινού Κράτους

Γ. Η ιδιορρυθμία του πυρός ήταν ότι έκαιε ακόμη και επάνω στο νερό. Για ένα αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα η σύνθεση του πυρός κρατήθηκε προσεκτικά μυστική και το νέο όπλο οδήγησε πολλές φορές το στόλο του Βυζαντίου στην επιτυχία.
Α. Βασίλιεφ, Ιστορία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας
2. Οι Άραβες μπροστά στην Πόλη [717]

Την πρώτη Σεπτεμβρίου ... ο χριστομάχος Σουλεϊμάν κατευθύνθηκε με το στόλο και τους εμίρηδες του εναντίον της Πόλης· είχε 1800 πολύ μεγάλα πλοία, κατήνες (πλοία τροφοδοσίας) και δρόμωνες (πλοία μάχης), και προσορμίσθηκε στο χώρο ανάμεσα στο ανάκτορο της Μαγναύρας και στο ακρωτήριο Κυκλόβιο.
Ύστερα από δύο ημέρες, όταν φύσηξε νοτιάς, τα πλοία ξεκίνησαν από εκεί και έπλευσαν παράλληλα προς την πόλη... Επειδή όμως τα μεγάλα πλοία ήταν βαρυφορτωμένα και προχωρούσαν αργά, έμειναν πίσω ως οπισθοφυλακή 20 περίπου κατήνες που καθεμιά τους είχε 100 θωρακοφόρους (βαριά οπλισμένους) στρατιώτες, για να προστατεύουν τα μεγάλα πλοία. Συνάντησαν όμως απανεμιά, καθώς έπλεαν στο ρεύμα τον Βοσπόρου (που έχει κατεύθυνση από Βορρά προς Νότο)· έτσι μόλις φύσηξε ελαφρός άνεμος στα Στενά, τα πλοία παρασύρθηκαν προς τα έξω· και ο ευσεβής αυτοκράτορας έστειλε αμέσως από την Ακρόπολη εναντίον τους τα πυρφόρα πλοία και με τη βοήθεια του Θεού τα μετέτρε­ψε σε παρανάλωμα της φωτιάς. Τα πλοία ενμέρει παρασύρθηκαν, φλεγόμενα, στα θαλάσσια τείχη της πόλης, ενώ τα υπόλοιπα καταποντίστηκαν στο βυθό με όλους τους άνδρες τους...
Θεοφάνης, Χρονογραφία, 395-396.

3. Η σημασία της νίκης το 678

Η σημασία της νίκης των Βυζαντινών το 678 είναι ανυπολόγιστη. Για πρώτη φορά αναχαιτίσθηκε η προέλαση των Αράβων, οι οποίοι μέχρι τώρα ορμούσαν παντού ακατάσχετοι σαν χιονοστιβάδα. Στον σθεναρό αγώνα για να ανακοπεί η είσοδος των Αράβων στην Ευρώπη η νίκη του Κωνσταντίνου Δ΄ (668-685) σήμαινε μια μεγάλη τροπή, που είχε παγκόσμια ιστορική σημασία, όπως ακριβώς αργότερα η νίκη του Λέοντα Γ΄ (717-741) το 718 και η νίκη του Κάρολου Μαρτέλου το 732 κοντά στο Πουατιέ, στην άλλη άκρη του τότε κόσμου. Στην σειρά των τριών αυτών νικών, οι οποίες έσωσαν την Ευρώπη από τον μουσουλμανικό κατακλυσμό, η νίκη του Κωνσταντίνου είναι όχι μόνο η πρώτη αλλά και η πιο μεγάλη. Χωρίς αμφιβολία η αραβική εκείνη επιδρομή κατά της Κωνσταντινουπόλεως ήταν η πιο φοβερή από όσες δοκίμασε ποτέ ο χριστιανικός κόσμος από την πλευρά των Αράβων. Η Κωνσταντινούπολη υπήρξε τότε το τελευταίο φράγμα στην επιδρομή των αραβικών ορδών, και το γεγονός ότι το φράγμα αυτό άντεξε, σήμανε τη σωτηρία όχι μόνο για τη βυζαντινή αυτοκρατορία αλλά και για ολόκληρο τον ευρωπαϊκό πολιτισμό.
Georg Ostrogorsky, Ιστορία του Βυζαντινού Κράτους, τομ. 1,  σελ. 195




? Εργασίες:

1. Να σημειώσετε με χρονολογική σειρά τις περιοχές που έχασε η Βυζαντινή Αυτοκρατορία εξαιτίας της αραβικής εξάπλωσης στα χρόνια 632-823.

2. Ποια τα αποτελέσματα της αραβικής επέκτασης στη Μεσόγειο;

3. Λαμβάνοντας υπόψη τις πληροφορίες των τριών παραθεμάτων για το «ὑγρὸν πῦρ» να δώσετε σε συνεχές κείμενο μια ολοκληρωμένη περιγραφή του σημαντικού αυτού όπλου των Βυζαντινών.




1 σημαίνει η πόλη του προφήτη.
2 σημαίνει το έτος της μετανάστευσης.
3 η λέξη Ισλάμ σημαίνει υποταγή στο Θεό.
5 A. Vasiliev, Ιστορία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.
6 A. Vasiliev, Ιστορία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.









Πηγές 





& Επιδρομή Μωαβία στη  Ρόδο. Πρώτη ναυμαχία Βυζαντινών και Αράβων

(655 ακτές Λυκίας).



 [654] Τούτῳ τῷ ἔτει Μαυΐας τὴν Ῥόδον καταλαβὼν καθεῖλε τὸν κολοσσὸν Ῥόδου μετὰ ατξʹ ἔτη τῆς αὐτοῦ ἱδρύσεως, ὃν Ἰουδαῖός τις ὠνησάμενος ἔμπορος Ἐδεσηνὸς ἐννακοσίας καμήλους ἐφόρτωσεν

αὐτοῦ τὸν χαλκόν. τῷ δ' αὐτῷ ἔτει Ἄβιβος, ὁ τῶν Ἀράβων στρατηγός, τὴν Ἀρμενίαν

ἐπεστράτευσε καὶ περιτυχὼν Μαυριανόν, τὸν τῶν Ῥωμαίων στρατηγόν, καταδιώκει

αὐτὸν ἕως τῶν Καυκασίων ὀρέων καὶ τὴν χώραν ἐληΐσατο.



ιγʹ. θʹ. βʹ. Τούτῳ τῷ ἔτει ἐπέτρεψε Μαυΐας γενέσθαι ἐξόπλισιν μεγάλην τῶν πλοίων πρὸς τὸ ἀνελθεῖν τὸν στόλον αὐτοῦ κατὰ Κωνσταντινουπόλεως. ἡ δὲ πᾶσα ἑτοιμασία ἐν Τριπόλει ἦν τῇ

κατὰ Φοινίκην. τοῦτο δὲ θεασάμενοι δύο ἀδελφοί τινες φιλόχριστοι ἐν Τριπόλει

καταμένοντες, υἱοὶ Βουκινάτορος, ζήλῳ θεοῦ τρωθέντες ἐπὶ τὸ δεσμωτήριον τῆς

πόλεως ὥρμησαν (εἶχε δὲ πλῆθος δεσμίων Ῥωμαίων) καὶ διαρρήξαντες τὰς πύλας

καὶ τοὺς δεσμίους λύσαντες ἐπὶ τὸν ἀμηρᾶν τῆς πόλεως ὥρμησαν, καὶ κτείναντες

αὐτόν τε καὶ τοὺς σὺν αὐτῷ καὶ τὴν ἀποσκευὴν ἅπασαν πυρὶ καταναλώσαντες ἐπὶ

τὴν Ῥωμανίαν ἀπέπλευσαν. πλὴν οὐδ' οὕτως τῆς αὐτῆς ἐπαύσαντο ἐξαρτήσεως·

ἀλλ' ὁ μὲν Μαυΐας στρατεύει ἐπὶ Καισάρειαν Καππαδοκίας, Ἀβουλαθὰρ δὲ ἀρχηγὸν

κατέστησε τῆς αὐτῆς πλοιοποιΐας· ὃς παραγενόμενος εἰς τὸν λεγόμενον Φοίνικα τῆς

Λυκίας, ἔνθα ἦν ὁ βασιλεὺς Κώνστας μετὰ τοῦ Ῥωμαϊκοῦ στόλου, ναυμαχεῖ μετ' αὐτοῦ. μέλλοντος δὲ τοῦ βασιλέως ναυμαχεῖν, θεωρεῖ κατ' ὄναρ τῇ νυκτὶ ἐκείνῃ

εἶναι αὐτὸν ἐν Θεσσαλονίκῃ. διϋπνισθεὶς δὲ διηγήσατό τινι ὀνειροκρίτῃ τὸ ὅραμα. ὁ

δὲ ἔφη· "ὦ βασιλεῦ, εἴθοις μὴ ἐκοιμήθης, μήτε ὄνειρον εἶδες. τὸ γὰρ εἶναί σε ἐν

Θεσσαλονίκῃ "θὲς ἄλλῳ νίκην" ἐγκρίνεται, τοῦτ' ἔστι πρὸς τὸν ἐχθρόν σου ἡ νίκη

τρέπεται." τοῦ δὲ βασιλέως μηδὲν ποιησαμένου πρὸς παράταξιν ναυμαχίας, τὸν

Ῥωμαϊκὸν στόλον προσῃτήσατο εἰς πόλεμον. καὶ συμβαλόντες ἀλλήλοις ἡττῶνται

Ῥωμαῖοι, καὶ συγκιρνᾶται ἡ θάλασσα τῷ αἵματι τῶν Ῥωμαίων. ἐνέδυσε δὲ ὁ

βασιλεὺς ἄλλον τὴν ἐσθῆτα αὐτοῦ. καὶ εἰσπηδήσας ὁ υἱὸς τοῦ Βουκινάτορος ὁ

προλεχθεὶς εἰς τὸ βασιλικὸν σκάφος, τὸν βασιλέα ἀφαρπάσας καὶ εἰς ἕτερον σκάφος

τοῦτον μεταβαλὼν παραδόξως διέσωσεν. αὐτὸς δὲ ἀνδρείως ἐπιστὰς τῇ βασιλικῇ νηῒ

πολλοὺς ἀνεῖλεν ὁ γενναιότατος θανάτῳ ἑαυτὸν παραδοὺς ὑπὲρ τοῦ βασιλέως.

τοῦτον δὲ κυκλώσαντες οἱ πολέμιοι καὶ ἐν μέσῳ κατασχόντες ἐδόκουν αὐτὸν εἶναι

τὸν βασιλέα. μετὰ δὲ τὸ πολλοὺς ἀνελεῖν ἔκτειναν αὐτὸν οἱ πολέμιοι σὺν τῷ

φοροῦντι τὴν βασιλικὴν ἐσθῆτα. ὁ δὲ βασιλεὺς οὕτω τροπωσάμενος σώζεται καὶ

καταλιπὼν πάντας ἀπέπλευσεν ἐν Κωνσταντινουπόλει.









& Η πρώτη πολιορκία της Κωνσταντινούπολης από τους Άραβες. Πρώτη χρήση του «υγρού πυρός»



Αυτή τη χρονιά (670) ο προαναφερθείς στόλος των θεομάχων προσορμίστηκε στα μέρη της Θράκης, από την περιοχή της Μαγναύρας ως το ακρωτήριο Κυκλόβιο. Ακολούθησαν ολοήμερες καθημερινές συγκρούσεις […]. Έτσι συνεχίστηκαν οι επιχειρήσεις από τον Απρίλιο μέχρι το Σεπτέμβριο. Τότε υποχώρησαν κι επέστρεψαν στην Κύζικο, την οποία κατέλαβαν και ξεχειμώνιασαν εκεί. Την άνοιξη ναυμαχούσε κατά των Χριστιανών. Για επτά χρόνια έτσι δρούσαν· χάρη στη βοήθεια του Θεού και της Παναγίας, έχασαν πλήθος πολεμιστές και είχαν πολλούς τραυματίες, κι επειδή ντροπιάστηκαν, υποχώρησαν πολύ απογοητευμένοι. Επιστρέφοντας ο στόλος, που με τη βοήθεια του Θεού βυθίστηκε, έπεσε σε θαλασσοταραχή και καταιγίδα στα μέρη του Συλλαίου· συνετρίβη και αφανίστηκε ολοκληρωτικά. […]

Τότε ο Καλλίνικος, αρχιτέκτονας από την συριακή Ηλιούπολη, κατέφυγε στους Ρωμαίους, κατασκεύασε θαλάσσιο πυρ, έβαλε φωτιά στα αραβικά σκάφη και τα κατέκαψε με όλο τους το πλήρωμα. Έτσι οι Ρωμαίοι επέστρεψαν νικητές και ανακάλυψαν το θαλάσσιο πυρ.

Θεοφάνης, Χρονογραφία



& Η αραβοβυζαντινή συνθήκη ειρήνης του 678



Αυτή τη χρονιά (678) οι Μαρδαΐτες έκαναν εισβολή στο Λίβανο· κατέκτησαν τις περιοχές από το Μαύρο Όρος ως την Ιερουσαλήμ και κυρίεψαν τα υψώματα του Λιβάνου. Πολλοί δούλοι, αιχμάλωτοι και αυτόχθονες κατέφυγαν σ’ αυτούς, με αποτέλεσμα να συγκεντρωθούν σε λίγο χρόνο πολλές χιλιάδες. Όταν το πληροφορήθηκαν αυτό ο Μωαβίας και οι σύμβουλοί του φοβήθηκαν πολύ, σκεπτόμενοι ότι η βυζαντινή αυτοκρατορία είναι θεοφρούρητη. Έστειλε, λοιπόν, πρεσβευτές στον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο ζητώντας ειρήνη, υποσχόμενος να καταβάλλει ετησίως φόρο στον αυτοκράτορα. Ο τελευταίος υποδέχθηκε τους πρεσβευτές και, αφού άκουσε το αίτημά τους, τους έστειλε πίσω στη Συρία μαζί με τον πατρίκιο Ιωάννη Πιτζιγαύδη, παλαίμαχο αξιωματούχο με πολλή πείρα και πάρα πολύ συνετό, για να διαπραγματευθεί με τους Άραβες και να συμφωνήσει για τη συνθήκη ειρήνης. Όταν αυτός έφτασε στη Συρία, ο Μωαβίας συγκέντρωσε τους εμίρηδες […] και τον υποδέχθηκε με μεγάλες τιμές. Αφού συνομίλησαν πολύ για την ειρήνη, συμφώνησαν να ανταλλάξουν έγγραφη συνθήκη ειρήνης βεβαιωμένη με όρκο, υπό τον όρο να καταβάλλουν ετησίως οι Άραβες στους Βυζαντινούς φόρο ύψους τριών χιλιάδων σε χρυσό, πενήντα αιχμαλώτους και πενήντα καθαρόαιμους ίππους. Αφού τα δύο μέρη συμφώνησαν η συνθήκη να έχει διάρκεια τριάντα ετών, γενική ειρήνη επικράτησε μεταξύ Βυζαντινών και Αράβων. Έχοντας ανταλλάξει τα έγγραφα της συνθήκης με τους Άραβες, αφού τα συνέταξαν και τα επιβεβαίωσαν ενόρκως, ο δοξασμένος εκείνος άνδρας, για τον οποίον έγινε μνεία πολλές φορές, επέστρεψε στον αυτοκράτορα φέρνοντας και πολλά δώρα.

Μόλις τα πληροφορήθηκαν αυτά οι λαοί που κατοικούν στη Δύση, ο χαγάνος των Αβάρων, οι βασιλιάδες, οι ηγεμόνες και οι αρχηγοί των δυτικών εθνών, έστειλαν με πρεσβευτές δώρα στο βασιλιά και ζήτησαν να επικυρωθεί μεταξύ τους συνθήκη ειρήνης και αγάπης. Ο βασιλιάς υποχώρησε στα αιτήματά τους και τους παραχώρησε συνθήκη ειρήνης. Έλειψαν έτσι οι έγνοιες και στην ανατολή και στη δύση.   

Θεοφάνης, Χρονογραφία





Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου